Na całym świecie zamówienia publiczne są narażone na ryzyko korupcyjne. Uwzględnić je pozwala jakościowa analityka danych
Instrumenty społeczne wykorzystywane do analizy zamówień publicznych
Jakościowa analityka danych pozwala na:
identyfikację obarczonego ryzykiem zamówienia publicznego oraz pojedynczych przypadków nadużyć
identyfikację systematycznych zagrożeń oraz wskazanie słabych punktów w systemie zamówień publicznych w celu dalszego doskonalenia dziedziny
Ze względu na sytuację w obszarze zamówień publicznych, nie dziwi fakt, że organizacje pozarządowe z różnych krajów opracowują własne unikalne instrumenty analityczne do monitorowania i kontroli ryzyka korupcyjnego. Zapoznasz się z instrumentami, narzędziami, dobrymi praktykami oraz szczegółowymi instrukcjami wykorzystania analityki danych w przypadku zamówień publicznych, które zostały opracowane i są stosowane przez organizacje pozarządowe z Ukrainy, Polski, Węgier i Czech.


Projekt DOZORRO Transparency International Ukraine, Ukraina
DOZORRO
Najważniejszą przesłanką, bez której trudno wyobrazić sobie jakościową analityki danych w obszarze zamówień publicznych są otwarte dane. Na Ukrainie informacje o wszystkich zamówieniach publicznych udostępnione zostały w 2016 roku wraz z uruchomieniem systemu e-zamówień publicznych ProZorro. Jego API jest już dostępny dla każdego. Opracowanie systemu ProZorro przebiegało w oparciu o Transparency International Ukraine.
Instrumenty analityczne
DOZORRO bot
Do monitorowania zamówień publicznych można stosować również mniej przydatne do tych celów technologie: na przykład, komunikatory. Aby skuteczniej monitorować poszczególne przetargi czy konkretnego zamawiającego lub śledzić przebieg zamówienia publicznego, TI Ukraina opracowała aplikację DOZORRO-bot. Pozwala ona „zasubskrybować" konkretnego klienta, nabywcę, zamawiającego czy przetarg i później otrzymywać informacje o zmianach w postępowaniu w systemie ProZorro za pomocą środków komunikacji elektronicznej, w szczególności poczty elektronicznej lub komunikatora Telegram.
Zaangażowanie społeczności
w proces monitorowania zamówień publicznych
Wspólnota DOZORRO
W celu podniesienia efektywności kontroli społecznej zamówień publicznych i zapewnienia ciągłości monitoringu zespół DOZORRO stworzył sieć lokalnych organizacji pozarządowych. Działacze społeczni monitorowali zamówienia publiczne i w przypadku wykrycia naruszeń czy nieprawidłowości powiadamiali o nich organy ścigania lub instytucje kontrolne.

Od listopada 2017 roku zespół przeanalizował ok. 41 tys. wątpliwych przetargów, złożył ok. 37 tys. wniosków do instytucji kontrolnych i nabywców oraz „skorygował i poprawił" powyżej 5800 przetargów, w których ogólna wartość zamówień wyniosła powyżej 273 mln dolarów.

Zaangażowanie społeczności i dziennikarzy
Jeszcze jednym kierunkiem działalności DOZORRO jest zaangażowanie społeczności i dziennikarzy w proces monitoringu i analizy zamówień publicznych. W tym celu w oparciu o Moduł publiczny analityki opracowana została mapa internetowa zamówień publicznych w szkole oraz moduł analizy zamówień publicznych związanych z walką z COVID-19. Istniejące instrumenty i narzędzia pozwoliły społeczności oraz dziennikarzom dowiedzieć się więcej na temat zamówień publicznych oraz przeprowadzić własne mini-badanie na temat skuteczności i efektywności wydatkowania przez władze środków publicznych.
DOZORRO ściśle współpracował z dziennikarzami, którzy pracowali w regionach i przygotowywali reportaże o korupcji i nadużyciach finansowych w zamówieniach publicznych na poziomie lokalnym.

Jeszcze jednym sposobem zaangażowania społeczności w kontrolę społeczną zamówień publicznych był tzw. desant DOZORRO. Polegał on na wyjeździe zespołu do jednego z ukraińskich miast w celu poinformowania lokalnych mieszkańców o możliwościach wpływu na zamówienia publiczne w ich mieście oraz sprawowania przez mieszkańców kontroli zamówień. W ramach wyjazdu działacze społeczni przeprowadzili także szereg szkoleń dla wykonawców i dziennikarzy dochodzeniowych na temat analizy zamówień publicznych za pomocą narzędzi analitycznych.


Masz jeszcze pytania lub chcesz dowiedzieć się więcej o działalności zespołu DOZORRO?
A może chciałbyś zorganizować coś podobnego w swoim kraju i nie wiesz od czego zacząć?
Kontakt:
Anastazja Ferenc
DOZORRO regional coordinator
koordynator kierunku na poziomie
regionalnym w ramach projektu DOZORRO
ferents@ti-ukraine.org
Serhij Pawluk
menedżer projektu BI Prozorro
Narzędzia analityczne
pavliuk@ti-ukraine.org
Projekt Moje Panstwo Foundation, Polska oraz K-Monitor, Węgry
TENDERS.GURU
O projekcie
Projekt TENDERS.GURU zainicjowało 5 organizacji pozarządowych z czterech krajów: Moje Panstwo Foundation, Access Info Europe, Civio, K-Monitor, Funky Citizens.
Przez nich stworzony został portal Tenders.Guru. Daje on użytkownikowi możliwość dokonania analizy zamówień we wspominanych wyżej czterech krajach i nawet porównywać je ze sobą. Ze względu na to, że w każdy kraju obowiązuje inny format danych, portal Tenders Guru pobiera informacje o zamówieniach z krajowych portali zamówień publicznych tworząc na ich podstawie jedyną bazę danych.
Możliwości TENDERS.GURU
W portalu Tenders.Guru jego użytkownicy mogą filtrować zamówienia według różnych parametrów, na przykład, czasu trwania postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, liczby uczestników, największych zamawiających czy konkurencji. Portal pozwala na rozpoznanie problemów w obszarze zamówień publicznych oraz na identyfikację ryzyka korupcyjnego
Na prawdopodobieństwo wystąpienia zagrożenia korupcyjnego mogą wskazywać krótki czas trwania postępowania, wystartowanie w postępowaniu przetargowym tylko jednego oferenta, zapisy w złożonych dokumentach, preferujące konkretnych wykonawców, istnienie dużej liczby tzw. zamówień podprogowych udzielonych przez jednego zamawiającego oraz konflikt interesów.
W ramach projektu przez jego uczestników stworzona została baza danych wskaźników ryzyka. Będzie ona służyła pomocą urzędnikom państwowym, przedstawicielom społeczeństwa obywatelskiego, działaczom społecznym i dziennikarzom. Ponadto zawarte w niej informacje pozwolą skuteczniej monitorować proces zamówień publicznych.

W celu obniżenia ryzyka korupcyjnego oraz walki z nieefektywnymi wydatkami ze środków publicznych uczestnicy projektu współpracują z dziennikarzami dochodzeniowymi, badaczami oraz działaczami społecznymi, którzy za pośrednictwem portalu analitycznego Tenders. Guru monitorują zamówienia publiczne w swoim kraju. W oparciu o uzyskane w ramach badań informacje eksperci opracowują rekomendacje dla polityków i ustawodawców zarówno na szczeblu krajowym, jak i unijnym. Między innymi, pracują oni nad poprawą efektywności zamówień publicznych, a także dostępu do informacji, skuteczności monitorowania wykorzystania środków unijnych oraz ochrony sygnalistów.
Contacts:
Monika Kajalidis
Członek Zarządu w ePaństwo Foundation
Projekt K-Monitor, Węgry
RED FLAGS
W 2015 roku węgierskie organizacje K-Monitor i Transparency International Hungary zainicjowały projekt „Czerwone chorągiewki", aby zwiększyć transparentność i przejrzystość „ponadprogowych" zamówień publicznych w swoim kraju. W tym celu przez K-Monitor opracowane zostało narzędzie Redflags.eu. Pozwala ono instytucjom kontrolnym i dziennikarzom identyfikować wątpliwe przetargi jeszcze przed zawarciem umowy. Z tego narzędzia często korzystają działacze społeczni i dziennikarze, żeby informować media o problemowych przetargach. Ponadto Redflags.eu jest także cennym narzędziem dla przeprowadzenia dogłębnej analizy.
Jak działa portal
1
40 wskaźników algorytmicznych
Narzędzie Redflags.eu oparte jest na 40 wskaźnikach algorytmicznych, opracowanych przez K-Monitor i Transparency International Hungary. Większość wskaźników dotyczy ogłoszeń o zamówieniach publicznych, jednak niektóre z nich pozwalają analizować zamówienia na podstawie zawartych umów.
2
System pobiera informacje z internetowej bazy danych przetargów UE
Redflags.eu pobiera informacje o zamówieniach publicznych z serwisu TED (Tenders Electronic Daily), który poświęcony jest europejskim zamówieniom publicznym. Serwis umożliwia subskrypcję filtrów, które pozwolą otrzymywać powiadomienia o nowych przetargach. Redflags.eu jest narzędziem o otwartym kodzie źródłowym (czyli zasobem typu open source), dlatego cała dokumentacja dotycząca aplikacji jest dostępna dla każdego. Otwarty jest również klucz API bazy danych ponad 50 000 przetargów węgierskich przeprowadzonych zgodnie z prawem UE.
3
Większość wskaźników opracowana
została na podstawie ryzyk korupcji
Wybraniu wskaźników ryzyka towarzyszyły konsultacje z gronem ekspertów reprezentujących rząd, biznes oraz środowisko naukowe. Następnie ręcznie sprawdzano skuteczność wszystkich wskaźników i potwierdzano ją za pomocą metod analitycznych. Jak już wcześniej wspominano większość wskaźników opracowana została w oparciu o ryzyka korupcyjne charakterystyczne dla węgierskiego systemu zamówień publicznych. Prawie wszystkie wskaźniki ryzyka wykorzystują informacje umieszczone na europejskim portalu przetargów TED, ponieważ na Węgrzech takich otwartych danych, jak na przykład otwartych rejestrów spółek czy dostępu do orzeczeń sądowych, po prostu nie ma.
4
Inteligentne wskaźniki
Oprócz standardowych „czerwonych chorągiewek" portal posiada również „różowe chorągiewki", sygnalizująсe o zamówieniach, w których uczestnikiem postępowania o udzielenie zamówienia publicznego lub jego zwycięzcą były podmioty gospodarcze, dodane do bazy danych dotyczących korupcji i nadużyć finansowych stworzonej przez organizację K-Monitor.
Jakie są wskaźniki ryzyka
Na portalu znajduje się łącznie 40 wskaźników ryzyka. Te, które dotyczą ogłoszeń o zamówieniu publicznym towarzyszą postępowaniom o wyjątkowo wysokiej wartości szacunkowej lub wartości określonej w umowie, a w przypadku umów ramowych – zamówieniu przewidującemu niewielką liczbą wykonawców.
Ryzykiem jest także nieuzasadniony długi okres obowiązywania umowy i możliwość jej kilkukrotnego przedłużenia, a także istnienie „dodatkowych" wymagań dla wykonawców. Inne wskaźniki ryzyka oceniają długość okresu przetargowego albo rodzaj postępowań o udzielenie zamówienia.
Zamknięte lub przyspieszone postępowania są rozpatrywane jako postępowania obarczone wysokim ryzykiem, zwłaszcza jeżeli zostały one niewystarczająco uzasadnione.

Na etapie podpisania umowy z wybranym wykonawcą „czerwone chorągiewki" będące swoistymi sygnałami ostrzegawczymi mogą zadziałać w przypadku niewielkiej liczby uczestników postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, nieudanych postępowań, wielkiej różnicy między oczekiwaną a faktyczną wartością umowy, a także w przypadku przeprowadzenia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego bez wstępnego ogłoszenia.

Organizacja K-Monitor nadal pracuje nad doskonaleniem i rozbudową narzędzia analitycznego i już uruchomiła kilka aplikacji do niego. Na przykład, kilka lat temu organizacja opracowała panel informacyjny oparty na Redflags.eu, który pokazuje poziom ryzyka zamówień publicznych udzielanych przez największych zamawiających na Węgrzech. Analiza pozwalała zobaczyć typowe ryzyka korupcyjne, które regularnie występują u poszczególnych tzw. rodzajów zamawiających, zwłaszcza w sektorze budowlanym.
Kontakt:
Sandor Lederer
Współzałożyciel i dyrektor K-Monitor
Projekt EconLab, Czechy
ZINDEX
Oprócz analizy zamówień publicznych i opracowania wskaźników ryzyka jeszcze jednym skutecznym sposobem na zwiększenie efektywności zamówień publicznych jest sporządzenie list rankingowych zamawiających. Od 10 lat w Czechach istnieje ranking zamawiających Zindex. Jest to unikalny instrument, za którego pomocą można porównywać wyniki działań różnych zamawiających (podmiotów publicznych). Instrument opracowany został przez czeskie centrum analityczne EconLab. W trakcie swojego istnienia ranking znacznie wpłynął na podniesienie jakości postępowań o udzielenie zamówień publicznych w Czechach. Wywarł on znaczący wpływ na działalność powyżej 50 zamawiających – miast, szpitali, ministerstw. Projekt Zindex otrzymał nagrody i zyskał uznanie Komisji Europejskiejї, Open Society Foundation oraz Open Contracting Partnership.
Jak działa czeski ranking zamawiających
Zindex sporządza listę rankingową zamawiających, zwraca uwagę na ich podstawowe wady i niedociągnięcia oraz zachęca do poprawy i podniesienia jakości funkcjonowania poprzez przyznanie publicznych nagród lub wyróżnień dla najlepszych zamawiających.
Żeby nie porównywać nieporównywalnego, przed sporządzeniem rankingu wszyscy zamawiający zostają podzieleni według pewnych kategorii. Takipodziałpozwala autorom rankingu porównywać małe miasta z małymi miastami, szpitale ze szpitalami, a instytucje i zakłady państwowe z innymi instytucjami i zakładami państwowymi.
Ponadto w ramach poszczególnych kategorii eksperci rozróżniają również zamawiających na tzw. potężnych i niewielkich.

Należy zaznaczyć, że w układanym rankingu jego autorzy przedstawiają nie wszystkich zamawiających, lecz tylko najlepszych 50% spośród wszystkich. Lista pozostałych zamawiających publikowana jest przez EconLab w dowolnej kolejności. Dlaczego nie ma informacji o najgorszych zamawiających? Zdaniem twórców rankingu taka praktyka zwiększa negatywne postrzeganie rankingu oraz zniechęca zamawiających do tzw. wzajemnej rywalizacji w celu uzyskania wyższej pozycji. Media również niezbyt chętnie prezentują takie zestawienie. Ogólnie ponad 50% zamawiających (podmiotów publicznych) stwierdziło, że wyniki rankingu ułożonego przez Zindex.cz. były dla nich cenną informacją zwrotną (stało się ich o 21% więcej). Co rok ok. 10% zamawiających, którzy otrzymali ocenę swojej działalności, zobowiązuje się do podniesienia jakości działalności w obszarze zamówień publicznych.
Trzy kroki w opracowaniu metodologii ratingowej
Informowanie
Informowanie zamawiających
o wstępnych wynikachoceny
i pozycji na liście rankingowej
Publikacja
Publikacja oceny końcowej i rankingu
Bardzo ważna część procesu sporządzania rankingu odbywa się na etapie informowania zamawiających o wynikach oceny i wstępnej pozycji na liście rankingowej. Co najmniej na dwa miesiące przed publikacją ostatecznej wersji rankingu eksperci przesyłają zamawiającym wstępne wyniki ocen oraz uruchamiają dla nich tzw. gorącą linię. Dzięki niej zamawiający mogą otrzymywać dodatkowe informacje oraz konsultacje w sprawie otrzymanych wyników. Takie podejście ma kilka zalet, ponieważ każdy zamawiający może lepiej ocenić efektywność udzielanych przez niego zamówień oraz uzyskać dodatkową motywację do wprowadzenia niezbędnych zmian w celu poprawienia swojej pozycji w rankingu. Zwykle zamawiający podnoszą jakość swojej działalności o 20-30%.

Po uwzględnieniu wszystkich uwag i opinii EconLab wyróżnia najlepszych zamawiających, wręczając im statuetki „Neplejtvák", które wśród zamawiających (podmiotów publicznych) są traktowana jako Oscar. Główną ideą takiego przedsięwzięcia jest promowanie zdrowej konkurencji w ramach zamówień publicznych wraz z przestrzeganiem dobrych praktyk.
Sporządzenie rankingów zamawiających w innych krajach


Specjaliści EconLab pomagali we wdrażaniu podobnej inicjatywy na Słowacji. W tej sytuacji musieli oni zmienić ok. 25% rankingu, aby dostosować jego do ustawodawstwa, źródeł danych oraz praktyk innego kraju. Zakres pracy okazał się nieco mniejszy, niż pierwotnie planowano, dlatego analitycy zaczęli zastanawiać się nad dalszą promocją i wdrażaniem danego instrumentu w innych krajach.

Kontakt:
Jiří Skuhrovec
Prezes EconLab
Made on
Tilda